De wa-Rande van Vlaanderen

Konijnenland

Een fietstocht door Konijnenland, Waar anders?


De Wa-Rande van Vlaanderen is het verslag uit 1998-2000 van een serie fietstochten in West-Vlaanderen, op zoek naar konijnen en andere langoren in warandes en Warandestraten.
Aanleiding was een opmerking in het boek Bossen van Vlaanderen over middeleeuwse konijnenwarandes.
Sindsdien is er veel veranderd: veel warandes zijn verder bebouwd en de informatie op internet over warandes is exponentieel toegenomen. Op Wikipedia staat een overzicht.
Warandes worden besproken in het boek Wilde konijnen van Marijke Drees, Heleen Goddijn, Sim Broekhuizen, Jasja Dekker en Dick Klees.
Het fietsverslag uit 2000 is nagenoeg ongewijzigd, alleen enkele niet-werkende links zijn verwijderd.

 Er was een kind, en een klein kind,
 en een kind van zeven jaren,
 't had een boogje al in zijn hand,
 en een pijltje al om te schieten.
 
 Het schoot er het schoonste konijntje van al 
 dat er liep in heel de warande,
 maar het jagertje werd door de heer gevat
 en gebonden aan beide handen.
 
 -"Meneerke, Meneerke van Bruinkasteel,
 laat mijn kindje toch nog leven,
 'k heb nog zeven tonnetjes met zilver,
 wilde ze hebben, ik zal ze u geven."
 
 -"Uw zeven tonnetjes met zilver wil ik niet,
 maar uw kindje moet hangen,
 hangen en hangen al aan de hoogste boom
 die er staat in heel de warande."
 
 -"Meneerke, Meneerke, van Bruinkasteel,
 laat mijn kindje toch nog leven,
 'k heb nog zeven tonnetjes met goud,
 wilde ze hebben, ik zal ze u geven."
 
 -"Uw zeven tonnetjes met goud wil ik niet,
 maar uw kindje dat moet hangen,
 hangen en hangen al aan de hoogste boom
 die er staat in heel de warande."
 
 Er kwamen drie duifjes al op het dak,
 ze meenden dat het duifjes waren,
 't waren drie engeltjes al uit de hemel,
 die het kinderzieltje kwamen halen.
 
 -"Meneerke, Meneerke van Bruinkasteel,
 houd uw poortjes maar gesloten,
 morgen, aleer de dag aankomt,
 zult gij zijn door de kop geschoten."
 
 Er kwamen drie raven al op het dak,
 ze meenden dat het raven waren,
 't waren drie duivels al uit de hel,
 die Meneerkes ziel kwamen halen.
           (oud Vlaams volksliedje)

Definitie van Warande (volgens de Dikke van Dale):
1. jachtterein waar konijnen enz. beschermd worden; - dierenpark;
2. wandeldreef, park
     en, niet vermeld in de Dikke Van Dale, wel een betekenis in het taalgebruik:
3. omzoomd terrein (uit: Historiek der straten van Vilvoorde, Adelijn Calderon)
4. lusthof, buitenplaats; ook in overdrachtelijke zin (bv. de Stichtse Warande, De Warande der Dieren, Dietsche Warande, Muziekwarande, Uitstap in de Warande)

Er zijn een paar honderd warandetoponiemen (plaatsen die naar warande zijn genoemd) in Vlaanderen en Nederland.
M. Schönfeld zegt hierover in "Veldnamen in Nederland": " In het ongecultiveerde land (...) waren grote delen voor de jacht gereserveerd: het foreest (foret), dat hoofdzakelijk bestond uit woud, maar ook vlak veld, water enz. kon bevatten. Het jachtterrein heette ook warande, een aan het Frans ontleende benaming die vooral in Zuid-Nederland bewaard is, maar ook in ons land nog geldt voor verschillende terreinen; vroeger ook als soortnaam, speciaal in de samenstelling konijnenwarande."

De meest westelijk gelegen warandes en warandestraten zijn tussen 1998 en 2002 met de fiets bezocht, gefotografeerd en in een lijst gezet, met een opsomming van hun kenmerken. De 'kenmerken' zijn de eigenschappen volgens het principe van de grootste gemene deler, dus de kenmerken die zich opdringen bij een fietstochtje door de wa-Rarande van Vlaanderen.

Kenmerken van een authentieke middeleeuwse Westvlaamse (konijnen-)warande:

Waarom juist deze kenmerken?
Bij de warandes is gezocht naar de grootst gemene deler, oftewel:
Welke gemeenschappelijke kenmerken hebben deze warandes nog, anno nu?
Heel veel: door de oorspronkelijke functie (konijnenberg of wandeldreef) uiteraard heel vaak een zeer rustige ligging, maar ook moderne toepassingen als verkaveling, speelplaats of begraafplaats vind je blijkbaar in zo'n rustige omgeving.
Of andersom: een rustige, lommerrijke verkaveling geeft men tegenwoordig vaak de naam Warande.
Al surfend over het internet kom je ook nog de waranda tegen, een soort kruising tussen warande en veranda; de waranda kan dan ook beide betekenissen hebben, soms is het gewoon een spelfout.

Waarom zo morbide? Zóveel begraafplaatsen, funeraria en galgenstraten!
Opvallend is het relatief grote aantal Galgenstraten, begraafplaatsen en funeraria... Nu is het Belgische verkeer niet echt fietsvriendelijk te noemen, zodat je daardoor misschien automatisch morbide gedachten krijgt, maar bijna de helft is wel érg veel... Na enig speurwerk is de verklaring toch wel logisch:

De middeleeuwse konijnenwarandes lagen enigszins achteraf, op slechte (zand)grond op enkele honderden meters van het kasteel, de eigenaar van de - in die tijd economisch zeer belangrijke - konijnen. Ook het galgenveld lag niet ver van het kasteel, immers in die tijd was de kasteelheer 'de baas' en zoiets moet je toch af en toe even duidelijk maken... Verder lijkt het wel handig om galg en begraafplaats bij elkaar in de buurt neer te plannen, gewoon een kwestie van logistiek. De meeste galgentoponiemen uit de lijst bevinden zich in een brede strook ten zuiden van Brugge.
Merkwaardig is ook dat het enige bekende volksliedje met 'warande' in de tekst, een verwijzing naar een galg heeft...

Aangezien een begraafplaats ongeveer dezelfde eisen aan de grondsoort stelt als een konijnenberg: lichte, voor de landbouw ongeschikte (zand)grond om makkelijk te kunnen graven en eveneens een rustige ligging, is ook deze link snel gelegd.

Een andere mogelijke verklaring: In de Franse tijd) werden - uit hygiënische overwegingen - kerkhoven uit de dorpscentra verplaatst naar een plek buiten het dorp. De vrijgekomen konijnenwarandes (de adel had immers haar privileges als duiventillen en konijnenwarandes verloren) met hun lichtere grond en in sommige gevallen hun lugubere galgen-voorgeschiedenis, waren een logische vestigingsplaats...

Een aantal van de begraafplaatsen is beslist van recente datum (20e eeuw). Waarschijnlijk moet hier de oorzaak eveneens in de lichtere grondsoort gezocht worden. Wie de moeite neemt om online krantenarchieven op het trefwoord 'konijnen' (meervoud!) door te nemen, zal stuiten op relatief veel artikelen over konijnen die vernielingen aanrichten op begraafplaatsen...
Merkwaardig is dat ook de Chemin des Garennes (Warandelaan) in het Noordfranse Wimereux (ontdekt tijdens een ander
fietstochtje) aan een begraafplaats grenst.

De enkele funeraria in onderstaande lijst lijken wél op toeval (of toch morbide gedachten...) te berusten.

Taalkundig
Onze warande is uiteraard nauw verwant met de engelse warren (terrein voor de konijnenjacht).
Terwijl de Vlaamse en Engelse warandes veelal wat hoger en droger liggen dan het omringende (wei)land, is het merkwaardig dat een Friese warren juist een laaggelegen weiland is. Friese warrens liggen dan ook meestal midden in het polderland, ver van de bewoonde wereld.
Opvallend is de betekenisverandering die het woord warande in de loop der eeuwen heeft ondergaan:
Van konijnenjachtterrein, via wandelpark naar een soort lusthof. Er zijn zelfs al enkele tijdschriften (Dietsche Warande en Muziekwarande) naar vernoemd. Het warandetoponiem is daarbij bijzonder hardnekkig gebleken, ondanks het verlies van de oorspronkelijke functie. De afgelegen, maar toch vaak bevoorrechte ligging zal daar niet vreemd aan zijn...

Meer weten?
Meer algemene informatie over de historische achtergrond van konijnenwarandes in het oude graafschap Vlaanderen, vind je in het monumentale boek Bossen van Vlaanderen, verkrijgbaar in de Groene Winkel van VZW Natuurpunt
Informatie over Engelse warrens kun je vinden in het boek Rabbits and their history van John Sheail.
De West-Vlaamse kastelen worden beschreven en getekend door tekenaar-cartoonist Steven (alias Stefan-Laurens Wilsens) in het boek Kastelen in West-Vlaanderen.
J. van den Vondel, Vorstelijke Warande der dieren
J.S. Lotsij, De Warande van Tilburg verdedigd. Eene Bijdrage tot het Jagtregt. Pleitrede met Bijlagen.
Aesopus, Warande der dieren (fabels).

De foto's

De foto's van de warandes zijn genomen tijdens de zomers van 1998 en 1999 met een Fuji-camera (gewicht 242 gram, f=35-70 mm). Als vervoermiddel fungeerde een Giant bukfiets met 2x7 versnellingen. In 2000 zijn deze middelen vervangen door een Olympus lichtgewicht met grotere zoom, en een M5-ligfiets. Naast de grotere actieradius van de ligfiets (bijna een verdubbeling t.o.v. de bukfiets), kun je hazen en konijnen veel dichter naderen.
De werkwijze is heel simpel: rij met de fiets (het enige geschikte vervoermiddel voor zoiets) naar een Warande en kijk wat er nu nog aan langoren te fotograferen is... De warandes met een konijnklijke foto zijn gemerkt met een *).

De lijst

De start van de wa-Rande van Vlaanderen vindt plaats op de Markt van Eeklo, bij café 't Konijntje.
Vanuit het centrum volg je de en sla nog voor het station linksaf, de Oostveldstraat in. Sla na ongeveer 1 km bij het restaurant rechtsaf, de Antwerpse Heirweg in. Ter hoogte van de Lembeekse bossen krijgt de weg een nieuwe naam: Warande.

  KasteelDierenparkWandelparkMorbideVerkavelingSpeelplaatsDoodl. weg
1.Lembeke *)kasteel   verkav. ja
2.Bentille    verkav.  
3.Middelburg *) visvijvers   visvijversja
4.Maldegem *)kasteelwastine  residentie ja
5.Sijsele *)    verkav.bolbaanja
6.St.-Kruis *) konijnenberg begraafplaats speelweideja
7.Fort Lapin *) wandelpark   speelgoedwinkel 
8.Gezelle *)- beeldenparkgrafsteen museum 
9.Assebroek    verkav.speelweideja
10.St.-Joris *) natuurreservaat Galgeveld  ja
11.De Rampe *) wastine begraafplaats speelgoedwinkelja
12.Loppem *)   funerariumverkav.  
13.Tillegem *)kasteelprov. domein vroegere galg prov. domein 
14.Varsenare *)kasteel wandeldreef verkav. ja
15.Bredene *)-     ja
16.Middelkerke *) natuurreservaatwandelpaden atl.wall  
17.Nieuwpoort *)- wandelpark residentie  
18.Wulpen *)kasteel      
19.Gistel *)kasteel  Galgestraat  ja
20.Torhout *)  wandelparkbegraafplaats speelpleinja
21.Koekelare ***)kasteel  Galgestraat  ja
22.Keiem *)   begraafplaats   
23.Woumen *)   kerkhofstraat   
24.Werken   kerkhof   
25.Staden   Galgestraat   
26.Elverdinge ***)kasteel wandelparkbegraafplaats  ja
27.Woesten **)       
28.Bardelenbos *)      ja
29.Watou *)       
30.Vlamertinge   mil. kerkhof   
31.Kemmel *)  wandelparkmassagraf  ja
32.Menen *) wastinewandelpark  jachthavenja
33.Moorsele *****)kasteelAveve     
34.Emelgem *)   kerkhof   
35.Ingelmunsterkasteel   verkav.  
36.Meulebeke *)    verkav. ja
37.Grammene      
38.Zulte      
39.Kruishoutem *)   Galgestraat/fun. school 
40.Waregem dierenasiel     
41.Heule-Watermolen **)     speelplaats 
 totaal1010818111218

*) Konijnklijke foto

Warandes buiten de zone, op alfabetische volgorde

  KasteelDierenparkWandelparkMorbideVerkaveling SpeelplaatsDoodl. weg
OVAalter    verkav. ja
ZLAxelBurchtlaan  begraafplaats speelplein 
OVBerlarekasteel  kerkh.+galgberg   
NHBeverwijk  wandelparkbegrpl+Galgenstr.   
OVHamme-Nevelekasteel  grafsteen   
ZLHeinkenszand   kerkhof sporthalja
OVLo boerderij    ja
HNMoeskroen       
ZLSint Jansteen     parochiezaal 
ZLSint LaurensKasteelstraat gazongrafstenennieuwbouwwijk  
OVSombekekasteel  kerkhof   
OVStekene    parochiezaal 
OVTervenen       
OVWachtebeke  ja   ja
OVZelzate  wandelpark  speeltuintjeja

Update 2017

Koksijde
warandes